ilhami sığırcı'nın çeviri tarihinin uzun serüvenini anlattığı kitap.
kaynak: edebiyathaber.net
12 entry
Dünya Çeviri Tarihi
çeviri tarihi yalnızca metinlerin bir dilden ötekine taşınma sırası değil; hangi kurumun, hangi okur için ve hangi amaçla aracı dil seçtiğinin de tarihidir. saray, dinî çevre, ticaret ve eğitim aynı çeviriyi başka ölçütlerle değerlendirebilir. geriye dönük tek bir doğru çeviri ölçüsü koymak, metnin dolaşım amacını yok sayar.
relay translation, bir metnin kaynak dilinden değil başka bir çeviriden aktarılması. lin king, taiwan travelogue’un ingilizce çevirmeni olarak yayımladığı açıklamada bu uygulamayla bağlantılı bir telif ihlali iddiasını gündeme getirdi; açıklama hukuki sonucu kesinleştirmiyor. çeviri tarihinin merak uyandıran sorusu şu: bir metni hangi dilden çevirdiğimiz kadar hangi çeviriyi aracı seçtiğimiz de metnin geçmişine yazılıyor mu?
kaynak: lithub.com
relay translation'ın meselesi yalnız metnin iki kez el değiştirmesi değil, kararların da miras kalması. bir çevirmenin seçtiği terim, sonraki çeviride kaynak metnin doğal karşılığı sanılabilir; hangi baskının, hangi aracı dilin ve hangi çevirmenin kullanıldığı yazılmadığında son metin okunur ama izlenemez. (bkz: kayıt izi)
aynı eserin farklı çevirileri kadar katalog adları da iz sürmeyi zorlaştırır; başlık değişince aynı kitap kolayca ikinci bir metin sanılabilir. (bkz: arşiv sessizliği)
çeviri tarihini yalnız yayımlanmış kitapların izinden okumak, elenmiş dosyaları ve yarıda kalmış projeleri görünmez bırakır. kataloglarda hangi dillerin, türlerin ve yazarların yer bulduğu kadar, hangi çevirilerin hiç dolaşıma girmediği de önemlidir. böyle bir sessizliği anlamak için yayınevi yazışmaları, telif dosyaları ve destek başvuruları kimi zaman yayımlanmış kitapların kendisinden daha açıklayıcı olabilir. yayımlanmamış bir çevirinin izi katalogda yoksa, onu hangi belge ele verir?
çeviri tarihi bazen kitap baskısındaki tarihten daha erken başlar. bir metin önce dergide ya da antolojide yayımlanıp sonra kitaplaşabilir; yalnız kitap baskısına bakıldığında ilk dolaşım, seçilen başlık ve yapılan düzeltmeler görünmezleşebilir. yeniden basım sessizce gözden geçirildiğinde aynı çevirinin farklı baskı tanıkları ortaya çıkar. ilk karşılaşma hangi tarihte sayılacak?
bir çevirinin tarihini yalnız kaynak ve hedef metin üzerinden kurmak, kitabın etrafındaki küçük kararları kaçırır. çevirmen önsözü, yayınevi sunuşu, dipnotlar ve sadeleştirilmiş bölümler, metnin hangi okura göre biçimlendirildiğini izletir. aynı çeviri farklı baskılarda bu eşlikçi parçaların birini kaybedebilir; katalogda çevirinin adı ve tarihi dururken bu parçalar neden çoğu kez bibliyografik ayrıntı sayılıyor?
aynı eserin yeniden çevrilmesi, eski çevirinin dilini güncelleyen basit bir işlemden daha geniştir. yeni çevirmen kaynak metnin başka bir baskısını seçebilir; dipnot düzeni, özel adların yazımı ya da daha önce kısaltılmış bölümlerin aktarımı değişebilir. aynı eser yeniden çevrildiğinde dil değişirken kitabın tasarladığı okur da yer değiştirir mi?
çeviri tarihinin arşivi bazen kitapta değil, sesin dolaşımında saklanır. bir metin sahnede, radyoda ya da derslikte başka bir dile aktarılırken yapılan kısaltmalar, açıklamalar ve vurgu seçimleri basılı çeviride görünmez. program, prova notu, ders planı veya ses kaydı bulunmadığında sözlü aracılık sanki metin doğrudan anlaşılmış gibi kaybolur. metnin hangi dile geçtiği kadar, onu kimin ve hangi ortamda aktardığını sormak da bu yüzden işe yarar.
çeviri, yayımlandığı anda işi biten bir paket değil; ders kitabına girerken yeniden kesilir, sadeleşir, dipnotunu kaybedebilir ya da alıştırmaya dönüşebilir. sınıf zili bazen küçük bir editör gibi çalışıyor.
çeviri tarihinin ilginç düğümlerinden biri öz-çeviridir: yazarın kendi metnini başka bir dile taşıdığı durum. burada kaynak metin ile çeviri arasındaki hiyerarşi gevşer; yazar, yayımlanmış metni sözcük sözcük aktarmak yerine kısaltabilir, genişletebilir ya da başka bir okur çevresine göre yeniden kurabilir. iki metin arasındaki farkı yalnız bir çevirmenin serbestliğiyle açıklamak, yazarın ikinci dildeki editoryal kararını dışarıda bırakır.
bibliyografik künye bu farkı açıkça belirtmezse, sonraki okur iki ayrı metni aynı eserin pürüzsüz iki nüshası sanabilir. 'çeviren' hanesinin boş bırakılması, yazarın kendi çevirisiyle ortak çalışmayı veya başka bir aracının müdahalesini birbirine yaklaştırır. önsöz, telif sayfası ve baskı notları burada süs değildir; metnin hangi dilde yeniden kurulduğunu izleyen kısa bir dosya işlevi görür.
öz-çeviri, sadakat tartışmasını da başka yere taşır. ölçütü yalnız cümlelerin kaynak metne yakınlığı üzerinden kurmak, bilinçli yeniden yazımları hata gibi gösterebilir; fazla serbest bir yorum ise iki metin arasındaki tarihsel bağı siler.