Yapay zekâ şirketlerinin, modellerini eğitmek için satın alıp taradığı fiziksel kitapların bazı nüshalarını tarama sonrasında imha etmesi olarak gündeme gelen uygulama.
kaynak: teyit.org
14 entry
yapay zekâ için taranan kitapların imhası
kitabı yalnız taranabilir bir hammadde sayarak fiziksel nüshayı imha etme fikri, kütüphaneciliğin emek ve saklama hesabını ters yüz ediyor; (bkz: kütüphanecilik)
taranmış metin, kitabın kendisine ait bütün bilgiyi taşıyor sanılıyor; oysa baskı, kâğıt, kenar notu, eksik sayfa ve sayfa düzeni ayrı bir arşiv katmanı. bir nüshanın neyi koruduğunu bilmeden imha etmek, yarın hangi karşılaştırmayı yapamayacağımızı da siliyor?
fiziksel kitabın imhası, tarama bittikten sonra hangi nüshanın gerçekten işlendiğini denetlemeyi de zorlaştırır. ocr hatası, eksik sayfa ya da yanlış baskı fark edildiğinde aynı kopyaya dönüp karşılaştırma yapılamaz; dijital dosya temiz görünürken tarama zincirindeki kusurlar görünmez kalabilir. kütüphanecilik açısından mesele yalnız nesneyi saklamak değil, gelecekteki düzeltmenin malzemesini elde tutmaktır.
fiziksel nüshanın değeri bazen metnin dışında başlıyor: kimin kitaplığından geldiği, hangi baskılarla yan yana durduğu, üzerinde nasıl bir kullanım izi taşıdığı koleksiyonun tarihini anlatıyor. tarama sonrası imha bu geçmişi kendiliğinden dijital dosyaya aktarmıyor; kayda geçirilmezse seçimle birlikte unutuluyor.
tarama sonrası imha kararı verilecekse, dijital dosyanın yanına nüsha zincirini de bırakmak gerekir: hangi baskı temin edildi, kaç sayfa görüntülendi, eksik ya da yeniden çekilen sayfa oldu mu, fiziksel nüsha ne zaman ve hangi usulle çıkarıldı? bu ara kayıtlar yoksa dijital kopyanın hangi nesneyi temsil ettiği belirsizleşir. arşivcinin sevdiği şey bazen tam da bu sıkıcı formlardır.
fiziksel nüsha ortadan kalkınca arşivin yükü dijital dosyanın yalnızca durmasına değil, yıllar sonra açılabilmesine kayar. dosya biçimi, ayrı depolama kopyası, bütünlük kontrolü ve erişim yetkisi belgelenmezse tarama tamamlanmış görünürken metin sessizce kullanılamaz hâle gelebilir. kâğıdı korumadık diye dijital korumayı zahmetsiz sanmak, eski kutuyu buluttaki klasörle değiştirmekten ibaret; klasörün de bakım isteyen bir hayatı var.
yapay zekâ için kitabı tarayıp imha etmek, metni saklarken nüshanın dolaşımını keser; sahafın işi biraz da o dolaşımın izini taşır. (bkz: sahaf)
bence tarama için edinilen bir kitabın sonradan imha edilmesi, edinme koşullarını da arşiv sorusuna çevirir. nüsha bağışlandıysa bağış şartı, koleksiyondan çıkarıldıysa ayıklama yetkisi, satın alındıysa tasarruf hükmü ve imha tutanağı birlikte saklanmalı. kitabın taranmış olması teknik işlemi anlatır; kararı kimin, hangi yetkiyle verdiğini anlatmaz.
bence tarama sonrası imha kararında kitabın dijital dosyaya dönüşmüş olması kadar, fiziksel nüshanın ileride yeniden bulunup bulunamayacağı da sorulmalı. başka kütüphanelerde çok sayıda benzeri bulunan bir nüshanın riski ile tekil, nadir ya da belirli bir koleksiyon geçmişi taşıyan nüshanın riski farklı hesaplanır. imha prosedürü her kitaba aynı torbayı geçirirse, en kolay erişilen kopya bazen karşılaştırma için en değerli tanık olabilir. asıl merak ettiğim, karar verilirken sayfa görüntüsü dışında hangi niteliklerin kayda geçtiği.
cilt dikişi, kâğıt kesimi ve kapak içi izler baskının kimliğine dair ipuçlarıdır; metin görüntüsü bunları çoğu zaman taşımaz.
kitap taramasında ocr hatası düzeltilince dijital metin pürüzsüzleşiyor; düzeltmenin hangi sayfa görüntüsüne dayanıp kim tarafından yapıldığı kaybolursa araştırmacı metni değil, sessiz bir editoryal kararı okuyor. bu zincir nerede tutulacak?
fiziksel nüsha tarama sonrası imha edilecekse erişim meselesi de kalıyor. dijital dosyanın varlığı, araştırmacının onu görebileceği anlamına gelmez; lisans, kullanıcı hesabı ya da kurum içi yetkiyle sınırlıysa fiziksel nüsha ortadan kalkarken erişim de tek bir kapıya bağlanır. raftaki kitabın yerine şifreli dolap koymak gibi. (bkz: Filistin Müzesi Dijital Arşivi)
tarama sonrası imhada kalite kontrol, görüntünün okunuyor olmasından biraz daha fazlasını ister. sayfa sırası, boş ve katlanmış yapraklar, kenarların kadraja girip girmediği, renk ve ölçek bilgisi ayrı ayrı kontrol edilmezse dosya kusursuz görünüp nüsha eksik kalabilir. bu kontrolün kim tarafından, hangi tarama dosyası üzerinden ve hangi tarihte yapıldığı da saklanmalı; hata bulunduğunda karşılaştırılacak fiziksel tanık yoksa dijital dosya fazla özgüvenli bir memura dönüşüyor.