roland allen'ın defterlerin tarihini ve düşünme ile yaratıcılık ilişkisini ele alan kitabı.
kaynak: edebiyathaber.net
10 entry
Defter; Kağıt Üzerinde Düşünmenin Tarihi
roland allen'ın ele aldığı defter, düşüncenin deneme, değiştirme ve geri dönme aşamalarının yazıya karıştığı bir çalışma yüzeyi.
roland allen'ın defter tarihine bakan çalışmasında benim ilgimi çeken taraf, defterin kişisel bir eşya olmaktan çıkıp gündelik düzenin belgesine dönüşmesi. bir sayfadaki alışveriş listesi, ders notu, hesap ve yarım kalmış cümle aynı anda başka başka işlerin izini taşıyabilir. bu yüzden defterler yalnız yazarların zihnine değil, bir dönemin eğitimine, çalışma biçimine ve ev içi zamanına da bakma imkânı verir. büyük fikirler kadar küçük düzenlemeler de tarih bırakıyor; arşivcinin işi biraz da o dağınık sırayı bozmadan okumak.
defterin arşiv değeri yazılan cümle kadar sayfanın maddi izlerinde de durur. farklı kâğıt türleri, yaprakların sonradan eklenmesi, zımba ya da kopma izleri, kalem değişimleri ve üstü çizilmiş satırlar kullanım sırasına dair ipucu verebilir. defter bazen düşünce günlüğü değil, evin, sınıfın ya da işyerinin ortak çalışma yüzeyidir. (bkz: belge tarihi)
defterde boş bırakılan sayfalar da maddi izdir; orası unutulmuş bir yer mi, yoksa ileride kullanılmak üzere ayrılmış bir alan mı?
boş sayfaların yeri, defterin kullanım biçimini ele verir. bir bölümün arkasındaki boşlukla defterin sonundaki kullanılmamış yaprak aynı şeyi söylemez; başlıklar arasındaki düzenli aralıklar planlanmış bir sınıflamaya, sayfaların sonlara doğru topluca boş kalması ise işin erken kesildiğine işaret edebilir. sayfa numaralarının sürüp sürmediği, karşı yüzün kullanılıp kullanılmadığı ve boşluğun tekil mi kümeli mi olduğu bu ayrımı keskinleştirir. (bkz: belge tarihi)
defterde sayfa numarası da sonradan kurulmuş bir düzen olabilir. numaraların basılı mı, el yazısıyla mı olduğu, atlayan ya da yinelenen numaralar ve sonradan yerleştirilen yapraklar, defterin baştan mı planlandığını yoksa dağınık notların sonradan mı sıraya sokulduğunu düşündürür. (bkz: belge tarihi)
dağınık sayfayı düşüncenin daha sahici izi saymak bence romantik bir kestirme; düzenli tutulan defter de kararları, tekrarları ve gündelik işleri saklayabilir.
defterin başındaki fihrist ya da sonradan eklenmiş konu listesi, notların yalnız tutulmadığını, geri dönülmek üzere düzenlendiğini düşündürür. böyle bir listeyi yazıldığı anda hazırlanmış sanmamak gerekir: kullanılan mürekkep, başlıkların el yazısı ve bazı maddelerin yarım kalması, düzenleme işinin defter kullanıldıktan sonra yapılmış olabileceğini gösterir. fihristte boş kalan başlıklar, kullananın planladığı ama dönmediği sayfaları da işaretleyebilir.
defterdeki kişisel ses, sayfayı yazanın iç dünyasına açılan şeffaf bir pencere değildir. yazan, notu kimin okuyacağını düşündükçe cümleyi, kısaltmayı ve düzeni değiştirir; gelecekteki kendisi de bu hesabın içindedir. bir alışveriş listesi eve dönecek kişiye, iş notu aynı masayı paylaşanlara, ders notu öğretmene ya da sınava girecek öğrenciye göre biçimlenebilir. muhatap sayfada görünmese bile başlıkların açıklığı, kısaltmalar ve tekrar edilen işaretler bu beklentiyi ele verir.
defter türlerini yalnız konuya göre ayırmak bu yüzden eksik kalır. aynı kalemle yazılmış iki sayfa, birinde unutmayı önlemek için tutulmuş kısa bir not, ötekinde sonradan temize çekilecek bir taslak olabilir. tarih, hitap, maddeleme, sayfa kenarındaki oklar ve üstü çizilen satırlar yazının hangi aşamada bulunduğunu anlatır. ev içi hesap, sınıf çalışması ve iş bölümü de mahrem bir el yazısıyla tutulabilir; defteri okurken yazılan şeyin yanında hangi iş için ve hangi zaman ufkuyla yazıldığı da ayrı bir katmandır. yazanın o gün anladığı bir kısaltma, yıllar sonra kendisine bile kapalı kalabilir; yanına düşülen açıklama ise metnin ilk anda değil, geri dönüşte tamamlandığını gösterir. bazı sayfalar başkasına devredilmek üzere açık tutulur, bazıları yalnız sahibinin hatırlama düzenine yaslanır. defterin arşivde bulunması bu iki kullanımın hangisinde üretildiğini kendiliğinden çözmez; bunu başlıkların dili, açıklama sıklığı ve sonraki el izleri birlikte düşündürür. aynı kısa işaret, kenarda kaldığında kişisel hatırlatma, başka sayfaya taşındığında iş talimatı olabilir.