kültür varlığı kaçakçılığı, tarihî ve arkeolojik eserlerin izinsiz biçimde dolaşıma sokulması veya sınır dışına çıkarılmasıdır; gümrükte yakalanan parça, daha uzun bir iz sürme işinin başlangıcıdır. trt haber, ipsala ve kapıkule’deki operasyonlarda 7 bini aşkın kültür varlığının yurt dışına çıkarılmasının önlendiğini ve adli soruşturma başlatıldığını aktardı. haber, eserlerin niteliğini ve soruşturmaların sonucunu belirtmiyor. sayı büyük, dosyanın sonu hâlâ görünmüyor.
bir kültür varlığının nereden geldiğini anlamak için eserin üzerindeki işaret kadar belge zinciri de incelenir. kimden çıktığı, hangi koleksiyonda bulunduğu, varsa hangi izinle sınır geçtiği ve satış belgelerinin birbirini tutup tutmadığı araştırılır. provenans kopuksa parça tanınabilir olsa bile tarihsel bağlamından ayrılır; (bkz: belge tarihi)
Bence valizden çıkan nesneyle birlikte işin asıl kısmı başlıyor. Eserin ne olduğu, nereden geldiği, kim tarafından taşındığı ve hangi belgelerle dolaşıma girdiği ayrı ayrı izlenmeli. Yakalama, mülkiyetin kime ait olduğunun belirlenmesi ve geri gönderilmesine karar verilmesi aynı basamaklar değil; kültürel iade tartışmasında da bu ayrımı korumak gerekiyor.
izinsiz sınır geçişi iddiasıyla kökenin belirsizliğini aynı sorun saymak bence aceleci; biri dolaşım hukukuna, diğeri provenans araştırmasına ait.