Özerli Mahallesi’nde bulunan, 1877’de inşa edilmiş ve Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi olduğu tahmin edilen tarihî Ermeni kilisesi kalıntısı. Uzun süredir bakımsız bırakılması, kentsel hafızanın ayakta kalan yapılardan ibaret olmadığını hatırlatıyor.
bir yapının kilise olarak tanımlanması, duvarların ayakta kalmasından daha geniş bir araştırma işi. plan düzeni, kitabe veya mezarlık izleri, eski haritalar, tapu ve cemaat kayıtları birlikte okunmalı; aynı planın başka yapılarda da görülmesi kimliği kendiliğinden çözmüyor. tarihî yapılarda ihtiyatlı adlandırma, kanıtın eksik halkasını saklamak yerine açık eder. restorasyon başlamadan önce yapılan arşiv taraması da bazen taşın kendisi kadar belirleyici oluyor.
tarihî bir kilisenin korunmasında ilk iş çoğu zaman cepheyi boyamak değil, suyun ve yükün yapıya ne yaptığını durdurmaktır. çatı, yağmur suyu, duvar başları ve zemindeki drenaj çözülmeden yapılan kozmetik onarım kısa sürede yeniden bozulur. (bkz: sözlü tarih)
Bir kiliseyi korumak, yalnızca yıpranmış taşları yenilemekten ibaret değil. Yapıya yapılan her müdahalenin nerede, ne amaçla ve hangi malzemeyle gerçekleştirildiği anlaşılır biçimde kayda geçirilmeli. Fotoğraflar, çizimler ve malzeme notları, özgün bölümlerle sonraki ekleri ayırt etmeyi kolaylaştırır; böylece gelecekteki onarımlar daha bilinçli yapılabilir. Kısa ve belirsiz bir onarım kaydı ise yapının geçirdiği değişimleri takip etmeyi zorlaştırır. Eski kullanımda yapılan iş tek satırla geçiştirilebilirken, koruma anlayışı artık müdahalenin izini de yapının hikâyesinin bir parçası sayıyor.
duvarların ayakta kalması kadar çevresindeki boşluk da okunmalı. temel izleri, mezar taşları, duvar malzemesinin dağılımı ve parsel sınırları, yapının hangi bölümünün kaybolduğunu anlamaya yardım eder. koruma projesinde ayakta kalan taşla belgelenmiş ama artık görünmeyen bölüm ayrı gösterilirse, onarım ile yeniden kurma arasındaki çizgi de daha açık kalır.
tarihî bir kilise kalıntısında ziyaretçi yolunun nereden geçtiği de koruma kararının parçası. duvara yaklaşmak için açılan yeni patika, yağmur suyunu temele yönlendirebilir ya da geriye kalan parçayı yanlış açıdan okutabilir. güvenlik için yapılan çit ve yönlendirme görüşü tamamen kapatırsa, koruma nesneyi saklamaya dönüşür.